Ankara Acil Servis Doktoru: Acil Servise Ne Zaman Başvurulmalı?
Acil servise başvuru kararı tek bir soruyla verilir: bu şikayet birkaç saat beklerse sonuç değişir mi? Yanıt evet ise ya da bilinmiyorsa başvuru uygundur. Ani başlayan, hızla ağırlaşan, hayati bulguları bozan ve daha önce hiç yaşanmamış nitelikte olan şikayetler bu grubun tipik örnekleridir. Günlerdir aynı düzeyde seyreden, genel durumu bozmayan tablolar ise poliklinik değerlendirmesine daha uygundur.
Bu yazıda başvuru gerektiren durumlar üç başlık altında ele alınmıştır: beklemeden 112 aranması gereken tablolar, aynı gün acil servise gidilmesi uygun olan şikayetler ve poliklinik randevusuyla değerlendirilebilecek durumlar. Amaç, gereksiz kaygıya kapılmadan doğru zamanda harekete geçilmesini kolaylaştırmaktır.
Karar Verirken Bakılacak Dört Ölçüt
Başvuru kararında yardımcı olan dört ölçüt vardır. Birincisi başlangıç biçimidir: saniyeler ya da dakikalar içinde başlayan şikayetler, yavaş yerleşenlere göre daha dikkatle ele alınır. İkincisi seyirdir; şikayet giderek ağırlaşıyorsa beklemek uygun olmaz.
Üçüncüsü eşlik eden bulgulardır. Tek başına baş ağrısı ile bilinç bulanıklığı, kusma ve güç kaybının eşlik ettiği baş ağrısı farklı ağırlıkta tablolardır. Dördüncüsü kişinin kendi zeminidir: kalp hastalığı, şeker hastalığı, bağışıklık baskılanması, gebelik, ileri yaş ve kan sulandırıcı kullanımı başvuru eşiğini düşürür.
Beklemeden 112 Aranması Gereken Durumlar
Bazı tablolarda hastaneye ulaşma biçimi de tedavinin bir parçasıdır. Göğsün ortasında yarım saati aşan baskı hissi, ani başlayan yüz felci ya da tek taraflı güç kaybı, konuşma bozukluğu, bilinç kaybı, kontrol altına alınamayan kanama, ciddi solunum sıkıntısı ve yüksek enerjili yaralanmalarda 112 aranmalıdır.
Ambulans yalnızca bir taşıma aracı değildir. Yol boyunca kalp ritmi izlenebilir, oksijen verilebilir, damar yolu açılabilir ve gerekirse ilaç uygulaması başlatılabilir. Ayrıca hastanın hangi merkeze götürüleceği tablonun niteliğine göre belirlenebilir. Kalp krizi ya da inme şüphesi olan bir kişinin kendi aracıyla ya da yakınının aracıyla yola çıkması, yolda gelişebilecek bir ritim bozukluğu ya da bilinç kaybı karşısında müdahalesiz kalınması anlamına gelir.
Göğüs Ağrısında Bekleme Sınırı
Göğüs ağrısında beklenmesi önerilen bir süre yoktur. Yeni başlayan, baskı ya da sıkışma biçiminde tarif edilen, dinlenmeyle geçmeyen, kola, çeneye, sırta ya da mideye yayılan ağrı; soğuk terleme, bulantı ve nefes darlığıyla birlikte görüldüğünde beklemeden başvuru gerekir.
Ağrının hafif olması ihtimali dışlamaz. Şeker hastalarında sinir iletimindeki değişiklik nedeniyle ağrı silik olabilir; ileri yaştaki kişilerde ve kadınlarda tablo yalnızca halsizlik, nefes darlığı ya da mide yanması biçiminde ortaya çıkabilir. Evde mide ilacı alarak beklemek, tanıyı geciktiren en sık davranışlardan biridir. Ankara Acil Servis Doktoru değerlendirmesinde göğüs ağrısı, aksi gösterilene kadar zamana duyarlı kabul edilir.
İnme Belirtilerinde Zaman
İnmede tedavi seçenekleri belirtilerin başlangıcından itibaren sınırlı bir zaman aralığında uygulanabilir. Bu nedenle belirtinin başladığı saatin bilinmesi, tedavi kararını doğrudan etkileyen bilgidir. Uykudan bu bulgularla uyanan kişilerde son normal görüldüğü saat esas alınır.
Yüzün bir yarısında düşüklük, kolda güç kaybı, konuşmada bozulma ve bunlardan herhangi birinin ani başlaması durumunda vakit kaybedilmemelidir. Belirtiler kısa sürede kendiliğinden düzelse bile başvuru gerekir; geçici olarak ortaya çıkan bulgular yakın dönemde daha ağır bir tablonun habercisi olabilir. Hastanın oturtulup dinlendirilmesi, kan basıncını düşürme girişimleri ve ağızdan ilaç ya da sıvı verilmesi önerilmez.
Aynı Gün Başvuru Gerektiren Şikayetler
Bazı durumlar ambulans gerektirmez ancak ertelenmemelidir. Saatler içinde artan karın ağrısı, ateşle birlikte titreme ve genel durum bozukluğu, idrar çıkışının azalması, tek taraflı bacak şişliği ve ağrısı, gözde ani görme azalması ya da ağrı bu gruptadır.
Kusmanın sürmesi nedeniyle ağızdan sıvı alınamaması, ateşi düşmeyen ve giderek halsizleşen kişiler, evde kullanılan ilaçlara yanıt vermeyen astım atağı, derin ya da kanaması durmayan kesiler de aynı gün değerlendirme gerektirir. Bilinen bir süregen hastalığı olanlarda bu eşik daha da düşük tutulur.
Ateş Ne Zaman Acil Sayılır?
Erişkinlerde ateşin kendisi tek başına acil bir bulgu değildir; belirleyici olan eşlik eden tablodur. Ateşle birlikte bilinç bulanıklığı, boyun sertliği, bastırmakla solmayan döküntü, solunum sıkıntısı, tansiyon düşüklüğü ve idrar çıkışının azalması ciddiyeti gösteren bulgulardır.
Bağışıklığı baskılanmış kişilerde, kemoterapi gören hastalarda, dalağı alınmış olanlarda ve organ nakli sonrası ilaç kullananlarda ateş, başka bulgu olmasa dahi gecikmeden değerlendirilmelidir. Bu gruplarda enfeksiyon hızlı ilerleyebilir ve klasik bulgular silik kalabilir. Acil Servis Ankara başvurularında hastanın bağışıklık durumu, önceliklendirmeyi belirleyen etkenlerden biridir.
Baş Ağrısında Uyarıcı Özellikler
Baş ağrılarının büyük bölümü ciddi bir hastalığa işaret etmez. Ancak bazı özellikler ayırıcı değerlendirme gerektirir. Saniyeler içinde en yüksek şiddetine ulaşan, daha önce yaşananlardan tümüyle farklı nitelikte olan ağrı bunların başında gelir.
Ateş ve boyun sertliğinin eşlik etmesi, kusmayla birlikte görme bozukluğu, ağrının bilinç değişikliği ya da güç kaybıyla birlikte olması, elli yaş üzerinde ilk kez başlayan şiddetli baş ağrısı ve kafa travması sonrası ortaya çıkan ağrı uyarıcı kabul edilir. Kan sulandırıcı kullanan kişilerde travma sonrası baş ağrısı ayrıca dikkatle ele alınır.
Poliklinikte Değerlendirilebilecek Durumlar
Acil servis başvurularının önemli bir bölümü poliklinik şartlarında daha ayrıntılı ele alınabilecek şikayetlerden oluşur. Haftalardır süren bel ve boyun ağrısı, kronik eklem şikayetleri, uzun süredir devam eden cilt lezyonları, kilo verme ya da halsizlik gibi sinsi yerleşen tablolar bu gruptadır.
İlaç yazdırma, sağlık raporu talebi, kontrol amaçlı tetkik istemi ve daha önce planlanmış tetkiklerin sonuçlarının yorumlanması da poliklinik konusudur. Bu başvuruların acil servise yönelmesi hem hastanın kendi değerlendirmesinin yeterince ayrıntılı yapılamamasına yol açar hem de zamana duyarlı hastaların sürecini uzatır.
Gebelikte Başvuru Eşiği
Gebelikte bazı bulgular ertelenmeden değerlendirilmelidir. Vajinal kanama, düzenli ve artan kasılmalar, su gelmesi, bebek hareketlerinde belirgin azalma, şiddetli ve sürekli baş ağrısı, görmede bulanıklık, yüz ve ellerde ani şişme ile üst karın bölgesinde ağrı bu kapsamdadır.
Gebelikte karın ağrısı ve kanama, gebeliğin haftasına göre farklı nedenlerle ortaya çıkabilir ve ayrımı muayeneyle yapılır. Ayrıca gebelikte karın içi bir enfeksiyon ya da cerrahi tablo, bulguları değiştirebildiğinden daha dikkatli değerlendirilir.
Yaşlı Hastalarda Silik Belirtiler
İleri yaştaki kişilerde ciddi tablolar tipik belirtiler vermeyebilir. Enfeksiyon ateş olmadan yalnızca bilinç bulanıklığı, iştahsızlık ve düşme biçiminde ortaya çıkabilir. Kalp krizi göğüs ağrısı yerine nefes darlığı ya da halsizlikle seyredebilir.
Bu nedenle yaşlı bir kişide alışılmışın dışında bir davranış değişikliği, günlük işlerini yapamama, dengesizlik ve yeni başlayan idrar kaçırma, altta yatan bir hastalığın işareti olabilir. Yakınlarının fark ettiği ani değişiklikler, hastanın kendi tarif ettiklerinden daha değerli bilgi taşır. Ankara Acil Servis değerlendirmelerinde bu yaş grubunda eşik daha düşük tutulur.
Başvurmadan Önce Yapılmaması Gerekenler
Bazı iyi niyetli girişimler tabloyu ağırlaştırabilir. Karın ağrısında ağrı kesici alınması bulguları maskeleyerek değerlendirmeyi zorlaştırabilir. Zehirlenme şüphesinde kusturmaya çalışmak, özellikle yakıcı madde alımında ek hasara yol açabilir.
Bilinci kapalı bir kişiye ağızdan sıvı ya da ilaç verilmesi solunum yoluna kaçma riski taşır. Yanık bölgesine buz, diş macunu, yoğurt ya da salça uygulanması doku hasarını artırabilir. Kırık şüphesi olan uzvun düzeltilmeye çalışılması damar ve sinir yaralanmasına neden olabilir. Bu durumlarda uzuv bulunduğu konumda desteklenerek hareketsiz tutulmalıdır. Ankara Acil Servis Doktorları tarafından yapılan değerlendirmede, başvuru öncesi uygulananların doğru aktarılması da önem taşır.
Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Şikayetlerinizin değerlendirilmesi için bir Acil Servis uzmanına başvurmanız önerilir.